Ένας δάσκαλος ηθοποιών

Πριν από σαράντα χρόνια, περίπου τέτοια εποχή, ολοκλήρωσα τη μαθητεία μου πλάι σε έναν σπουδαίο δάσκαλο ηθοποιών. Ήταν ένας άνθρωπος πέρα από το μπόι των συνηθισμένων…

Του Πάνου Σκουρολιάκου*

Πριν από σαράντα χρόνια, περίπου τέτοια εποχή, ολοκλήρωσα τη μαθητεία μου πλάι σε έναν σπουδαίο δάσκαλο ηθοποιών. Ήταν ένας άνθρωπος πέρα από το μπόι των συνηθισμένων ανθρώπων, μια προσωπικότητα δυνατή, ένας ελεύθερος πολίτης – διανοούμενος.

Ήταν ο Πέλος Κατσέλης που γεννήθηκε στο Ναζλί της Μικράς Ασίας, με καταγωγή ηπειρώτικη και ήρθε με την καταστροφή της Σμύρνης στην Ελλάδα. Τελείωσε την Ευαγγελική Σχολή Σμύρνης και σπούδασε στη Νομική Σχολή του Πανεπιστημίου Αθηνών. Παράλληλα σπούδασε το θέατρο, πλάι στον σπουδαίο Φώτο Πολίτη. Από νεαρός, έγραφε σε σημαντικά περιοδικά τέχνης ( Ελληνικά Γράμματα, Επιθεώρηση Τέχνης κ.ά.). Συνέχισε τις θεατρικές του σπουδές σε Αυστρία και Γερμανία, δίνοντας μας σπουδαίες μελέτες και δοκίμια γύρω από το θέατρο. Δεν ήταν και τόσο συνηθισμένο εκείνη την εποχή, να σπουδάσει θέατρο κάποιος στην Ευρώπη και να καταθέσει τόσο εμπεριστατωμένα τις απόψεις του γι’ αυτό.

Επιστρέφοντας (τη δεκαετία του ’30), σκηνοθετεί και αναλαμβάνει τη διεύθυνση του «Άρματος Θέσπιδος», της κινητής μονάδας του Εθνικού Θεάτρου, έχοντας προηγουμένως κατά την παραμονή του στη Γερμανία, μελετήσει τα κρατικά περιοδεύοντα θέατρα της Σαξωνίας – Δρέσδης. Με ιδιαίτερο ενδιαφέρον για την ανίχνευση της επαφής του θεάτρου με το λαϊκό κοινό, εργάστηκε για τον θεατρικό εκσυγχρονισμό της Ελληνικής Περιφέρειας. Ήταν ο πρώτος κύκλος πολιτικής παρέμβασης για το θέατρο στην Περιφέρεια, στην ιστορία του σύγχρονου ελληνικού κράτους. Θα ακολουθήσουν τα ημικρατικά θέατρα της δεκαετίας του ’70 καθώς και τα ΔΗΠΕΘΕ της Μελίνας Μερκούρη από τις αρχές της δεκαετίας του ’80 έως σήμερα. Με την είσοδο της χώρας στον 2ο Παγκόσμιο Πόλεμο ο Κατσέλης παραιτείται από τη θέση του διευθυντή του «Άρματος». Η γραφειοκρατία και η ολοκληρωτική υπαλληλική νοοτροπία του δικτατορικού καθεστώτος της 4ης Αυγούστου τον είχαν ήδη απογοητεύσει. Η πολιτική ένταξή του άλλωστε ήταν με το μέρος των προοδευτικών δυνάμεων, έως την τελευταία στιγμή της γόνιμης ζωής του. Όμως οι λόγοι ήταν και καλλιτεχνικοί. Ο δάσκαλός μου, ήταν το καθαρό δείγμα του σκηνοθέτη του Μεσοπολέμου. Πίστευε ακράδαντα πως ο σκηνοθέτης πρέπει να είναι παντοδύναμος και πως δεν είναι απλά ένας δημιουργός. Είναι πρωτίστως, δάσκαλος ηθοποιών.

Μονόδρομος ήταν λοιπόν για τον αντισυμβατικό Πέλο Κατσέλη η ίδρυση μιας Σχολής Θεάτρου, μέσα από την οποία θα παρέδιδε στη θεατρική πιάτσα ηθοποιούς άξιους να υπηρετήσουν πολλά και διαφορετικά είδη θεάτρου. Ηθοποιούς χωρίς τη στάμπα μιας συγκεκριμένης σχολής, όπως συνέβαινε με την εργασία του Κάρολου Κουν στη δική του Σχολή. Με τον Κουν είχαν μεγάλη φιλία και αλληλοεκτίμηση. Υπήρχαν περιπτώσεις όπου «αντάλλασσαν» μαθητές. Αν ο Κατσέλης έβλεπε πως κάποιος μαθητής του ταίριαζε στο ύφος και την κατεύθυνση του Κουν, τον πρότεινε στον φίλο του. Το ίδιο έκανε και ο Κουν για πολλούς μαθητές του, προς τη Σχολή Κατσέλη. Με γενναίο συμπαραστάτη στη Σχολή την Αλέκα Κατσέλη, την προσωποποίηση της αξιοπρέπειας, της αρχοντιάς και της αφιέρωσης στο παιδαγωγικό έργο του συντρόφου της, αλλά και πολλούς άλλους άξιους δασκάλους, σμίλεψαν ηθοποιούς ετοιμοπόλεμους, εύκαμπτους, συνεπείς και μανιώδεις με τη σκηνή, τις πρόβες και τις παραστάσεις. Μα πάνω απ’ όλα, πάσχισε να δημιουργήσει ηθοποιούς με ήθος. Σκηνικό, προσωπικό, κοινωνικό.

Ο Πέλος Κατσέλης ήταν μέσα στη σχολή ο αρχιερέας. Ο απόλυτος άρχοντας, ο αδιαμφισβήτητος δάσκαλος. Έπαιρνε τους μαθητές από το χέρι και βάζοντάς τους στο στόμα τη δημοτική ποίηση, τους έφτανε μέχρι τα μεγάλα κείμενα, και τους παγκόσμιας εμβέλειας συγγραφείς. Με πάθος αγαπούσε το Δημοτικό Τραγούδι. Το τοποθετούσε ισάξιο, πλάι στην Αρχαία Τραγωδία.

Για τον Κατσέλη, το υπέροχο ψέμα της σκηνής, απαιτεί γνώση, ευαισθησία, στοχασμό, πλούτο ψυχής και συναισθημάτων. Θεωρούσε πως πρόκειται για ένα ψέμα που με τη δύναμη της σκηνής και του ταλέντου, «μεταλλάσσεται σε πιο αληθινό από το αληθινό».

Τον θυμάμαι στα καμαρίνια του Ηρωδείου όταν παίζαμε με το «Αμφι-Θέατρο του Σπύρου Ευαγγελάτου την «Ψυχοστασία» του Αισχύλου το 1979. Ήταν ενθουσιασμένος. «Παίζουν έξι μαθητές μου!», έλεγε ανάμεσα στα άλλα καλά λόγια για παράσταση και συντελεστές.

Ο Κατσέλης είναι το φωτεινό παράδειγμα της αφοσίωσης σε έναν σκοπό. Απαρνήθηκε τις μεγάλες σκηνές, τις σκηνοθεσίες, το «σταρ σύστεμ» της εποχής του. Άφησε πίσω του όμως εκατοντάδες μαθητές μπολιασμένους με την αγάπη, την αξιοπρέπεια και τη δημιουργική ζωή στο θέατρο.

«Έφυγε» για πάντα από κοντά μας το καλοκαίρι του 1981. Εκείνη τη βραδιά, παίζαμε με το «Αμφι-Θέατρο» στο αρχαίο θέατρο των Φιλίππων τον «Ίωνα» του Ευριπίδη. Του αφιερώσαμε την παράσταση. Το Θέατρο, το κοινό και οι μαθητές του, του χρωστάμε πολλά. Όπως και στη μούσα του, την Αλέκα Μαζαράκη – Κατσέλη.

Τους ευχαριστούμε…

* Ο Πάνος Σκουρολιάκος είναι μέλος της Κ.Ε. του ΣΥΡΙΖΑ και βουλευτής Περιφέρειας Αττικής

(ΠΗΓΗ: http://www.avgi.gr/article/10812/9116837/enas-daskalos-ethopoion )

Ο Θεόδωρος Έξαρχος αγαπούσε τη συντεχνία των ηθοποιών

Του Πάνου Σκουρολιάκου*

Η οικογένειά του τον προόριζε για νομικό ή στρατιωτικό. Ο Θεόδωρος Έξαρχος (Κέρκυρα 1930 – Αθήνα 2009), όμως, έγινε ηθοποιός. Πέρασε μια δημιουργική ζωή στο θεατρικό σανίδι και στα πλατό του σινεμά και της τηλεόρασης. Δίδαξε σε δραματικές σχολές, πάλεψε με τους ρόλους του και τους κατέκτησε επάξια, έκανε πλήθος επιτυχιών και αγωνίστηκε για την αγαπημένη του συντεχνία της οποίας αποτέλεσε εκλεκτό μέλος.

Συνδικαλιστής ηθοποιός, συνδύαζε τον καλόγουστο δημιουργό με τον ανυποχώρητο διεκδικητή των δικαιωμάτων των δημιουργών. Υπήρξε γραμματέας της οργάνωσης του ΚΚΕ εσωτ. Ηθοποιών και ήταν αγαπητός από φίλους και πολιτικούς αντιπάλους. Όλοι τον σέβονταν.

Άφησε πίσω του τις άυλες δημιουργίες της σκηνής, που επιζούν μόνο στη μνήμη των θεατών, και τις συμμετοχές του σε ταινίες και σίριαλ που πάντα απολαμβάνουμε. Άφησε όμως και ένα σημαντικότατο συγγραφικό έργο, που έχει να κάνει με την αγαπημένη του, όπως είπαμε, συντεχνία των θεατρίνων. Μας άφησε τρεις ενότητες βιβλίων (σε πέντε τόμους των εκδόσεων Δωδώνη) με τα βιογραφικά στοιχεία των Ελλήνων ηθοποιών των γεννηθέντων από τα τέλη του 18ου αιώνα έως το 1940. Πρόκειται για ένα έργο τεράστιο και με φοβερές δυσκολίες στην υλοποίηση του. Δίχως συνεργάτες, με μοναδικό ερευνητή τον εαυτό του, έφερε σε πέρας μια σπουδαία θεατρολογική- επιστημονική κατάθεση που κανείς άλλος δεν τόλμησε.

Ποιο ήταν το έναυσμα για να αποτολμήσει αυτό το τεράστιο έργο; Τα γραμματόσημα! Ως μανιώδης συλλέκτης, έπεσε κάποια στιγμή πάνω σε ένα γραμματόσημο που εικόνιζε τον Κυριάκο Αριστεία, έναν από τους πρώτους Έλληνες ηθοποιούς, που άρχισε την καριέρα του κατά τον 18ο αι. στις παραδουνάβιες ηγεμονίες, ήρθε και έπαιξε στο νέο ελληνικό κράτος και τέλος επέστρεψε στη Ρουμανία όπου ίδρυσε το Εθνικό της Θέατρο.

Έτσι λοιπόν ο Έξαρχος άρχισε να ψάχνει τα μητρώα του Σωματείου Ελλήνων Ηθοποιών, που είχε ιδρυθεί το 1917. Όλοι θυμούνται τα ατελείωτα τηλέφωνα που έκανε σε συναδέλφους ηθοποιούς, σε δημοσιογράφους, σε ιστορικούς, σε συγγενείς ανθρώπων που είχαν φύγει, σε τεχνικούς θεάτρου, ταξιθέτες, ταμίες θεάτρων, προπομπούς και σε όποιον μπορούσε να του δώσει κάποιο, το ελάχιστο έστω στοιχείο. Έπρεπε να αξιολογήσει και να επαληθεύσει τα ευρήματα, γιατί άθελά τους ή ηθελημένα κάποιοι έδιναν λάθος πληροφορίες.

Συζητούνται ανάμεσα στους θεατρίνους περιπτώσεις κυριών που έδιναν λανθασμένη ημερομηνία γέννησης (προς τα πάνω φυσικά) ή άλλοι που απέκρυπταν συνεργασίες για διάφορους δικούς τους λόγους. Κατέγραψε λοιπόν για 2.500 περίπου ηθοποιούς λεπτομερώς τα βιογραφικά τους στοιχεία. Ημερομηνίες γέννησης και θανάτου, σπουδές, παραστάσεις στις οποίες έλαβαν μέρος, ρόλους που ερμήνευσαν, θέατρα, ηθοποιούς και σκηνοθέτες με τους οποίους συνεργάστηκαν και ακόμα κατέγραψε την όποια κοινωνική τους προσφορά και πολιτική τους δράση.

Υπάρχουν μεγάλα βιογραφικά διάσημων ηθοποιών του παρελθόντος, αλλά και βιογραφικά δύο ή τριών αράδων για ηθοποιούς που δεν είχαν μεγάλη καριέρα ή δεν βρέθηκαν γι’ αυτούς περισσότερα στοιχεία.

Το έργο του Θεόδωρου Έξαρχου «Έλληνες ηθοποιοί», βραβεύτηκε από την Ακαδημία Αθηνών και ο Κώστας Γεωργουσόπουλος, που προλόγισε τους τόμους, αναφέρει πως η σπουδαία αυτή κατάθεση είναι «όργανο μνήμης και επιστήμης».

Ο σπουδαίος αυτός άνθρωπος και θεατρίνος μάς άφησε και άλλα βιβλία. Τις «Μνήμες», το «Οδοιπορικό ενός ηθοποιού», «Στον καιρό της νιότης», «Διαδρομές», «Εις Μνήμην» (όταν έχασε την αγαπημένη του σύντροφο Ολυμπία) και τις «Οδύνες» (όταν ένα βαρύ ατύχημα καταδίκασε τον μονάκριβο γιο του Δημήτρη).

Η εργασία του πάνω στο πανόραμα των Ελλήνων θεατρίνων έφτασε μέχρι τους γεννηθέντες το 1940. Ευχής έργο θα ήταν κάποιος από τους πολλούς και επιστημονικά καταρτισμένους θεατρολόγους που έχουμε πια να πιάσει το νήμα και να συνεχίσει.

Για τους ηθοποιούς, για ολόκληρη τη συντεχνία του θεάτρου, τους θεατρόφιλους και την ελληνική δημιουργία ο Θεόδωρος Έξαρχος πέρασε από το σανίδι, την κοινωνία και τη ζωή αφήνοντάς μας πίσω ακριβή κληρονομιά το έργο του, άυλο και χειροπιαστό.

Τον ευχαριστούμε βαθιά και τον θυμόμαστε πάντα με αγάπη, σεβασμό και ευγνωμοσύνη.

* Μέλος της Κ.Ε. του ΣΥΡΙΖΑ και βουλευτής Περιφέρειας Αττικής

(ΠΗΓΗ : ΕΦΗΜ . ΑΥΓΗ http://www.avgi.gr/article/10812/8658598/o-theodoros-exarchos-agapouse-te-syntechnia-ton-ethopoion#)