Πνευματικά δικαιώματα και παραδοσιακή μουσική (εφημ. ΑΥΓΗ 08.04.2017 )

Του Πάνου Σκουρολιάκου*

Δεν είναι αποδεκτό να υφαρπάζεται το πνευματικό δικαίωμα ενός ολόκληρου λαού, το οποίο αφορά τον μουσικό πολιτιστικό πλούτο που παράχθηκε και διαμορφώθηκε μέσα από μια εξαιρετικά μακρά ιστορική και δημιουργική διαδικασία

Στην πορεία προς ψήφιση από τη Βουλή είναι το νομοσχέδιο για τα Πνευματικά και Συγγενικά Δικαιώματα που ταλανίζει χρόνια τώρα τον κόσμο των δημιουργών και εκτελεστών της μουσικής. Το συγκεκριμένο νομοσχέδιο έχει περάσει από χίλια μύρια κύματα. Με πλήθος από αλληλοσυγκρουόμενες απόψεις αλληλοσυγκρουόμενων ομάδων ενδιαφερομένων, καθυστέρησε πολύ να ολοκληρωθεί.

Αν τα πράγματα εδώ, που έχουμε να κάνουμε με πνευματικές περιουσίες συγκεκριμένες (δημιουργών με συγκεκριμένο ονοματεπώνυμο), είναι περίπλοκα, δυσκολεύουν αφάνταστα, όσον αφορά τα δικαιώματα στην περιοχή της παραδοσιακής μουσικής.

Ο μέγιστος όγκος του μουσικού υλικού σε αυτήν την περίπτωση, αφορά τραγούδια, σκοπούς και ρυθμούς, που έφτασαν ώς εμάς έπειτα από μακροχρόνιες επεξεργασίες και εξελίξεις δια μέσου των αιώνων! Πράγματι, πρόκειται για συνθέσεις άγνωστων δημιουργών που δέχθηκαν προσθήκες, διασκευές, αλλά και μετατροπές, με αρχικές ρίζες στη βυζαντινή περίοδο, αλλά και στην αρχαιότητα. Κατηγοριοποιούνται, ανάλογα με την περιοχή από όπου προέρχονται και συχνά μοιάζουν με τραγούδια και μουσικές όμορων χωρών αλλά και συγγενικών πολιτισμών.

Έχουμε όμως φαινόμενα, σύμφωνα με τα οποία ένα κατά γενική παραδοχή παραδοσιακό τραγούδι, έχει κατοχυρωθεί επ΄ ονόματι κάποιου συγκεκριμένου δημιουργού της πρόσφατης εποχής. Για να δώσουμε ένα παράδειγμα, το «Ένας αητός καθότανε» μπορεί να έχει κατοχυρωθεί ως πνευματική περιουσία συγκεκριμένου στιχουργού και συνθέτη, που προφανώς γεννήθηκε εκατό χρόνια έπειτα από τη γέννηση του τραγουδιού.

Αυτή η παράνομη οικειοποίηση του μουσικού μας κοινού πλούτου ξεκινά με την ανάπτυξη της γραμμοφωνίας και δισκογραφίας, όταν οι εκτελεστές μουσικής κατοχύρωναν στο όνομά τους μουσικά διαμάντια ώστε να αυξήσουν το πενιχρό τους εισόδημα, που με κόπο εξασφάλιζαν από τις εμφανίσεις τους σε πανηγύρια, γάμους και άλλα κοινωνικά γεγονότα. Έπαιξαν ρόλο και οι δισκογραφικές εταιρείες σε αυτήν τη γενικευμένη παρανομία. Με τη θέσπιση των πρώτων διατάξεων περί πνευματικής ιδιοκτησίας ενθάρρυναν τους μουσικούς της δημοτικής μουσικής, να κατοχυρώσουν τα τραγούδια ως δικά τους, εξασφαλίζοντας (για την εταιρεία) και αποκλειστικότητα. Σε αυτό βοήθησε και η παντελής έλλειψη τεκμηρίων, και η απουσία οποιασδήποτε καταγραφής. Η επιστήμη της μουσικολογίας δεν είναι ακόμα δυνατή και ολίγοι αρχίζουν να ασχολούνται με αυτήν. Αναφέρουμε εδώ την εργασία και τις μελέτες του σπουδαίου Φοίβου Ανωγειανάκη, τις έρευνες του Σίμωνα Καρρά, της Δόμνας Σαμίου αλλά και τη θεμελιώδη μελέτη του Samuel Baud-Bovy με τίτλο: «Δοκίμιο για το ελληνικό δημοτικό τραγούδι». Μια εργασία που προέκυψε έπειτα από έρευνα πενήντα χρόνων στους τόπους όπου ακόμα τότε η δημοτική μουσική ήταν λειτουργικά δεμένη με την καθημερινή ζωή της κοινότητας και εκφυλιστικά στοιχεία δεν είχαν παρεισφρήσει στο σώμα της.

Υπάρχουν καταγγελίες λοιπόν σύμφωνα με τις οποίες για να παίξει ένα συγκρότημα παραδοσιακής μουσικής κάποια τραγούδια, θα πρέπει να καταβάλει και το σχετικό οικονομικό τίμημα, ώστε να πάρει την άδεια από τους κληρονόμους του μουσικού που κάποτε κατοχύρωσε το τραγούδι.

Τώρα πια που η δισκογραφία είναι σχεδόν ανύπαρκτη, έχει ατονήσει και αυτή η αυθαίρετη κατοχύρωση του μουσικού μας πλούτου. Είναι όμως υποχρέωση της Πολιτείας, των μουσικών της δημοτικής μας μουσικής, των επιστημόνων και ερευνητών να οργανωθεί ένα συστηματικό και καθολικό αρχείο παραδοσιακής μουσικής, αποδίδοντας και τυπικά, αλλά και ουσιαστικά, τα παραδοσιακά τραγούδια και τις μουσικές, στον νόμιμο κληρονόμο τους, δηλαδή τον ελληνικό λαό.

Καλούμε όλους τους ενδιαφερόμενους λοιπόν, να συστρατευθούν σε μια προσπάθεια για το ξεκαθάρισμα και την οργάνωση του τοπίου που αφορά τα δικαιώματα στην παραδοσιακή μουσική. Αν κάποιος έχει επιχειρήσει σε ένα τραγούδι ή σε κάποιον σκοπό μια διασκευή με σαφή χαρακτηριστικά, προφανώς έχει την ιδιοκτησία της συγκεκριμένης διασκευής -όχι του πρωταρχικού υλικού.

Αναμένουμε τη σύσταση μιας επιτροπής στην οποία θα συμμετέχουν όλοι οι καθ’ ύλην αρμόδιοι. Το υπουργείο Πολιτισμού, που θα πρέπει και να πρωτοστατήσει, το Λαογραφικό Αρχείο της Ακαδημίας Αθηνών, τα μουσικολογικά πανεπιστημιακά τμήματα Αθήνας και Θεσσαλονίκης, το Μουσείο Λαϊκών Οργάνων Φοίβου Ανωγειανάκη, συλλογικότητες εκτελεστών, προσωπικότητες του χώρου αλλά και όποιος άλλος φορέας ή φυσικό πρόσωπο μπορεί να συμβάλει εποικοδομητικά.

Πέρα από τα τεχνικά θέματα επιστημονικού και καλλιτεχνικού ενδιαφέροντος, σημαντικό είναι και το ηθικό μέρος της υπόθεσης. Οφείλουμε σεβασμό στη λαϊκή δημιουργία. Δεν είναι αποδεκτό να υφαρπάζεται το πνευματικό δικαίωμα ενός ολόκληρου λαού, το οποίο αφορά τον μουσικό πολιτιστικό πλούτο που παράχθηκε και διαμορφώθηκε μέσα από μια εξαιρετικά μακρά ιστορική και δημιουργική διαδικασία.

 

Πάνος Σκουρολιάκος, μέλος της Κ.Ε. του ΣΥΡΙΖΑ και βουλευτής της Περιφέρειας Αττικής

http://www.avgi.gr/article/10812/8054767/pneumatika-dikaiomata-kai-paradosiake-mousike

ΠΝΕΥΜΑΤΙΚΑ ΚΑΙ ΣΥΓΓΕΝΙΚΑ ΔΙΚΑΙΩΜΑΤΑ ( ΑΥΓΗ της 17/9/2016 )

Του Πάνου Σκουρολιάκου

  Αποτέλεσμα εικόνας για πνευματικα δικαιωματαΕυλογημένοι άνθρωποι οι καλλιτέχνες,  δημιουργοί και ερμηνευτές. Γράφουν στίχους, τραγούδια, σενάρια και τραγουδούν, παίζουν,  γεμίζουν αγαλλίαση τα μάτια, τα αυτιά, τις ψυχές.

 Και οι θαυμαστές  τους ανταμείβουν με το χειροκρότημα και  τον οβολό τους. Από αρχαιοτάτων χρόνων. Στα νεότερα χρόνια όμως,  η επιστήμη έφηύρε  συσκευές που αιχμαλωτίζουν τον ήχο, τη φωνή, την εικόνα, έτσι ώστε ανά πάσα στιγμή και απόντος του δημιουργού, ο θαυμαστής του  να μπορεί να τον ακούει και να τον βλέπει.  Και σε αυτήν την περίπτωση μπορεί να τον χειροκροτήσει,  δεν μπορεί όμως  να του καταβάλει τον οβολό του,  ενέργεια απαραίτητη για τον βιοπορισμό του δημιουργού ή ερμηνευτή.  Το πρόβλημα (ή η αδικία),  δεν βρίσκεται σε όσους απολαμβάνουν το αγαθό της δημιουργίας ιδιωτικά, αλλά στις περιπτώσεις εκείνες όπου το εν λόγω αγαθό, χρησιμοποιείται για επαγγελματικούς – εμπορικούς σκοπούς.   Αν για παράδειγμα παίζει κάποιος στο ουζερί του μουσική, οφείλει  να πληρώνει ένα κάποιο ποσό γι’  αυτόν που την έγραψε ή την ερμήνευσε. Ουδείς   διαφωνεί με αυτό.  Προέκυψαν έτσι  τα πνευματικά δικαιώματα για τους δημιουργούς των έργων τέχνης και τα συγγενικά για τους ερμηνευτές αυτών των έργων.

  Κάποιος όμως θα πρέπει να ασχοληθεί με την συγκέντρωση και απόδοση των χρημάτων. Να χαρτογραφήσει τους χώρους που κάνουν χρήση των έργων τέχνης. Να οργανώσει κάποιο τιμολόγιο. Να ελέγξει τους παραβάτες. Να εφαρμόσει κάποιον νόμο.   Ποιος  θα το κάνει  αυτό; Το δημόσιο; Ένας κρατικός μηχανισμός με την απαραίτητη διαφάνεια και δικαιοσύνη που χρειάζεται σε αυτές τις περιπτώσεις; Όχι. Tο  κάνουν εταιρείες διαχείρισης   που συστήνουν οι ενδιαφερόμενοι δημιουργοί και ερμηνευτές, ή άλλοι οργανισμοί. Αυτοί οι «άλλοι» είναι κυρίως η ΑΕΠΙ , ένας οργανισμός με εξαιρετικά  δεσπόζουσα θέση στην αγορά.  Μια ανώνυμη εταιρεία είναι που λειτουργεί σύμφωνα με το εμπορικό δίκαιο. Εκπροσωπεί την συντριπτική πλειοψηφία των δημιουργών και ερμηνευτών. Διάσημους και λιγότερο διάσημους. Ευχαριστημένους από αυτήν και παραπονεμένους από αυτήν. Όλοι όμως την έχουν ανάγκη. Είναι ένας αναγκαστικός  μονόδρομος από τον οποίο δεν μπορούν (από ότι λένε οι ίδιοι)  να  ξεφύγουν.

 Υπάρχουν παράπονα και  από την άλλη πλευρά των εμπλεκομένων.  Από τους  «χρήστες» των έργων. Αυθαιρέτως  μας λένε,  επιβάλει η εταιρεία το τιμολόγιο. Βιομηχανία μυνήσεων καταγγέλλουν.  Οι ελεγκτές – υπάλληλοι της εταιρείας αυτής, αμείβονται με ποσοστά. Καταγγέλλεται λοιπόν  άγριο κυνηγητό.  Κινούνται  μας λένε,  αυτόφωρα για εκατό ή διακόσια ευρώ!

  Και τα χρήματα που εισπράττονται ;  Αποδίδονται δίκαια; Αληθεύει ότι από τα δέκα χιλιάδες μέλη τα οχτώ μιση  χιλιάδες εισπράττουν αμοιβές κάτω των πενήντα ευρώ; Και ότι κάποιοι πρωτοκλασάτοι  αμείβονται πλουσιοπάροχα και υπέρ του δέοντος ως απαραίτητη βιτρίνα για την εταιρία; Αληθεύει ότι οι  αμοιβές των διευθυντικών στελεχών ανέρχονται σε τριακόσιες  χιλιάδες το χρόνο; Αληθεύει ότι τέσσερα από αυτά ανήκουν στην ίδια οικογένεια;

 Έρχεται λοιπόν τώρα μια οδηγία από την Ευρωπαϊκή Ένωση για την κατοχύρωση των πνευματικών και συγγενικών δικαιωμάτων  στις χώρες της Ε.Ε.  Ετοιμάζει ως έχει υποχρέωση  το Υπουργείο Πολιτισμού ένα νέο νομοσχέδιο το οποίο εκτός από την ενσωμάτωση της οδηγίας οφείλει να ξεκαθαρίσει το τοπίο, βάζοντας κανόνες για τις  υποχρεώσεις και  τα δικαιώματα μεταξύ χρηστών και δημιουργών – εκτελεστών.

 Ανάγκη είναι να προετοιμασθεί ένα σύστημα διαφανές και δημοκρατικό. Με   μεγαλύτερο  έλεγχο  στον τρόπο είσπραξης και διάθεσης των δικαιωμάτων.  Η ενίσχυση των εποπτικών συμβουλίων όλων αυτών των οργανισμών θα συμβάλει προς  αυτήν την κατεύθυνση. Υπάρχει και ο Οργανισμός Πνευματικής Ιδιοκτησίας (ΟΠΙ). Πρόκειται για  ΝΠΙΔ, εποπτευόμενο από το Υπουργείο Πολιτισμού. Αν  κάποιες  αρμοδιότητες του  μεταβιβασθούν στο ΥΠΠΟ, θα επιβάλλεται με διαφάνεια,  μεγαλύτερος δημόσιος έλεγχος, προλαβαίνοντας τυχόν ατασθαλίες, σαν αυτές που έχουν κατά καιρούς καταγγελθεί.

 Το αναμενόμενο νομοσχέδιο, πρέπει να είναι ένα νομοσχέδιο ειλικρινούς ισορροπίας. Να ζυγίσει τις έντονες  αντιθέσεις που υπάρχουν. Να συγκεράσει τις επι μέρους διαφοροποιήσεις ανάμεσα στα πνευματικά και τα  συγγενικά δικαιώματα. Να υπάρξει φροντίδα και για τον φτωχό δημιουργό και για τον διάσημο και περιζήτητο, αλλά  και για τον χρήστη. Είτε έχει (ο χρήστης) έναν καφενέ στην παραμεθόριο, είτε έχει μπαρ στη Μύκονο. Είτε έχει (ο δημιουργός – εκτελεστής) πολυπληθές φαν κλαμπ είτε είναι ένας ταπεινός δημιουργός ενός πολύ μικρού ρεπερτορίου.

Να αποδοθεί δικαιοσύνη χρειάζεται.

 

Πηγή : http://www.avgi.gr/article/10812/7452597/pneumatika-kai-syngenika-dikaiomata